مىكنند بر ظهور مراتب و مكنونات قلب . حضرت صادق ( ع ) فرمود : اعراب قلوب بر چهار نوع است : رفع و فتح و خفض و وقف . حالت رفع قلوب : در صورتيست كه در ذكر و ياد خدا باشد . حالت فتح : در مورديست كه از پروردگار خود راضى باشد . حالت خفض : در حاليست كه به غير خدا متوجه و مشغول باشد . حالت وقف : آن وقتيست كه از خداى خود غافل باشد . آيا نمىبينى كه چون انسان در ياد خدا بود و او را روى خلوص نيت و محبت تجليل و تعظيم كند : چگونه حجابها و موانعى كه در ميان او و خدا بود بر طرف شده ، و قلب به سوى خدا مرتفع و متوجه گردد . و چون در مقابل قضا و حكم خدا راضى و تسليم گشت ، چگونه قلب انسان منفتح و باز شده ، و حالت سرور و آرامش و اطمينان پيدا مىكند . و هنگامى كه انسان مشغول امور دنيوى و متوجه به شهوات و زخارف دنيا شد ؛ مىبينى كه چگونه در مقابل ذكر خدا و آيات او محجوب و منخفض و تاريك است ، مانند اطاقى كه مخروبه و خالى بوده و اثرى از انس و عمران و سكنى در آن نباشد . و چون انسان از ياد خدا غفلت ورزيد ، : چگونه مىيابى آن را كه متوقف و سر پوشيده و ظلمانى گشته ، و اثرى از انوار عظمت و جلال در آن پيدا نمىشود . [ ( شرح ) ] آرى ذكر خدا وسيلهء علو و بلند پروازى قلب است ، و اين حالت رفع قلب است . و رضا و انقياد موجب گشايش و وسع و بهجت است ، و اين حالت فتح قلب است . و اعراض از خدا و اشتغال به غير او سبب خفض و سقوط و محبوبيت است ، و اين حالت خفض و جر است . و غفلت و جهالت ملازم با وقف و قساوت و محجوبيت است ، و اين حالت وقف و سكون قلب است . پس شخص سالك بايد متوجه باشد كه ، ذكر خدا ( ذكر لفظى و ذكر قلبى ) يگانه وسيلهء ترقى و تعالى نفس انسانى از آلودگيهاى طبيعت و تاريكيهاى غفلت است ، و به اين